Հայաստանի արդյունաբերողների և գործարարների միությունը «Հարկային եկամուտների վարչարարության բարելավման միջոցառումների ծրագրի» նախագծի վերաբերյալ իր նկատառումներն է արտահայտել ՀՀ վարչապետ Կարեն Կարապետյանին ուղղված հետևյալ նամակով.

Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ
Պարոն Կարեն Կարապետյանին

Մեծարգո պարոն վարչապետ

Ձեր առաջարկությամբ Հայաստանի արդյունաբերողների և գործարարների միությունը ուսումնասիրելով «Հարկային եկամուտների վարչարարության բարելավման միջոցառումների ծրագրի» (Ծրագիր) նախագիծը, նպատակահարմար չի գտնում դրա ընդունումը, հետևյալ պատճառներով.

1. Եկամուտների ցուցանիշների ապահովումը նպատակ չպետք է սահմանվի: Նպատակը պետք է լինի հարկահավաքման ցուցանիշի բարձրացումը՝ հետևողականորեն և արդյունավետ ձևով, առավել քիչ ազդելով տնտեսավարողների, հատկապես ՓՄՁ բուն բիզնեսի վարման մոդելների վրա:

2. Ծրագիրը չունի համապատասխան հիմնավորումներ, ներկայացված չեն վերլուծության թվային արդյունքներ:

3. Չի ներկայացված կապը նմանատիպ այլ ծրագրերի հետ, ինչպես նաև «Հարկային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքի, 2017 թ. տարեկան բյուջեի նախագծի ունոր ընդունված հարկային օրենսգրքի հետ, իսկ մաքսային հատվածում՝ կապը ԵԱՏՄ մաքսային օրենսգրքի ու օրենսդրության հետ:

Հստակ չէ նաև ՀՀ կառավարության կողմից այսպիսի փաստաթուղթ ընդունելու անհրաժեշտությունը, առավել ևս, որ դեռևս հանրությանը ներկայացված չէ նոր կառավարության ծրագիրը:

4. Ծրագրում ակնհայտորեն շեշտադրում է կատարված հսկողության ու ստուգումների կասկադավորման վրա: Միջազգային պրակտիկայում հարկային մարմինն առաջին հերթին սկսում է հարկ վճարողին սպասարկման ծառայությունների մատուցումից, ապա նաև որպես անհրաժեշտ ու կարևոր բաղադրիչ անդրադառնում հարկային հսկողությանը ու ստուգումներին, այնինչ տվյալ Ծրագրում ակնհայտորեն շեշտադրում է կատարված հսկողության վրա, առանց անդրադառնալու հարկային մարմնի կողմից իրականացվող սպասարկման ծառայությունների որակին ու դրա բարելավման հարցին:

Թեև ակնհայտ է վերջին տարիներին հարկ վճարողների սպասարկման ծառայությունների հարցում առաջընթացը, սակայն նաև ակնհայտ է, որ այդ հարցում կան էական բացեր և, ժամանակակից տնտեսության զարգացումն ապահովելու համար, կարևոր է ակնկալել սպասարկման որակի նոր մակարդակ, ժամանակակից տեխնոլոգիաների հետագա կիրառմամբ, որի մասին Ծրագրում ոչ մի խոսք չկա:

Նման պարագայում այս Ծրագիրը հանրության և գործարարների, հարկ վճարողների մոտ կընկալվի որպես ձեռք բերված կարևոր մակարդակից ետադարձ:

5. Ռիսկային հարկ վճարողների ընտրության՝ Ծրագրով նախատեսվածը մեկ քայլ ետ է տանում և նախատեսում ամեն գործոնի մասով ունենալ առանձին ցանկեր: Կարծում ենք ռիսկային չափանիշների սահմանման (ՌՉՍ) հիման վրա ստուգման ենթակա հարկ վճարողների ընտրության համակարգը չի ենթադրում դիսկրետ՝ առանձին գործոնների ի հայտ գալու դեպքում արդեն հարկ վճարողի նկատմամբ ձեռնարկել չափագրումներ ու ստուգումներ: ՌՉՍ համակարգը հիմնված է տասնյակ գործոններից յուրաքանչյուրին կշիռ տալու և երկարաժամկետ ուսումնասիրության արդյունքում ռիսկային լինելու վերաբերյալ որոշում կայացնելու մեխանիզմի վրա, որը չի պահպանվում Ծրագրով:

Դա հանգեցնելու է տնտեսավարողի գործերին անընդհատ խառնվելուն, որը չի համապատասխանում Հարկային նոր օրենսգրքի հայեցակարգով հայտարարված՝ բիզնեսի նկատմամբ նեյտրալ լինելու սկզբունքին՝ համաշխարհային տնտեսության զարգացման ներկա միտումների, նոր մարտահրավերների, տարածաշրջանային զարգացումների  շրջանակներում հարկային հարաբերությունները նորովի կարգավորելու սկզբունքին:

Կից ներկայացնում ենք նաև Ծրագրի վերաբերյալ մեր ամփոփ կարծիքի հիմնավորումները, նկատառումներն ու առաջարկությունները:

Հարգանքով՝

ՀԱԳՄ նախագահ Արսեն Ղազարյան

Հայաստանի արդյունաբերողների և գործարարների միության Կարծիքը
«Հարկային եկամուտների վարչարարության բարելավման միջոցառումների ծրագրի» (Ծրագիր) նախագծի վերաբերյալ

1. Հարկային եկամուտների ծրագրային ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդաբանությունը առանձին քննարկման թեմա է: Հաճախ տեսնում ենք դեպքեր, երբ այդպիսի ցուցանիշներիը կարծես թե կտրված են տնտեսության զարգացման ընդհանուր միտումներից:

2. Կարծում ենք զուգահեռ պետք է ներդրվեն համակարգեր, որոնք կխրակուսեն կարգապահ հարկատուներին, այլապես ստացվում է, որ

ա/ վարչարարությունը միայն պատժիչ գործիք է,
բ/ հարկատուների մեծամասնությունը բարեխիղճ չէ, ինչն այդպես չէ:

3. Կարևոր է նշել, որ պետ բյուջեի եկամուտներն առաջին հերթին պետք է ավելացվեն ստվերի հետ պայքարի միջոցով, բայց միևնուն ժամանակ բարեխիղճ հարկատուների վրա չպետք է դրվի/շարունակվի ավելացվել անհամաչափ հարկային բեռ:

4. Խոսվում է բիզնեսի տրոհման, ագրեսիվ հարկային պլանավորման մասին, որի վերաբերյալ կարծիքները տարբեր են: Անհրաժեշտ է հստակ տարանջատում ագրեսիվ հարկային պլանավորման և օրենքի սահմաններում իրականացվող հարկային օպտիմիզացիայի միջև: Ավել հարկ վճարելը հարկատուի համար ինքնանպատակ չէ: Հարկատուն պետք է վճարի այնքան հարկ, որքան որ պահանջվում է օրենքով, մնացած միջոցները ուղղելով բիզնեսի զարգացմանը և բաժնետերերին:

Առաջարկվում է նախատեսել, որ տրվեն սահմանումներ, իսկ որ ավելի օգտակար կլինի բոլորի համար՝ Տիպաբանություններ: Տես ՀՀ ԿԲ փորձը՝ փողերի լվացման դեմ պայքարի հարցում տիպաբանությունների հրապարակման իմաստով:

5. Կապված հարկային ինքնագնահատման համակարգի ու հարկային կարգապահության դրույթի հետ, որտեղ նշվում է հարկ չվճարելը ոչ շահավետ դառնալու մասին, կրկին` շեշտադրումը պետք է լինի օրենքի խախտմամբ հարկ չվճարելուն: Օրենքով սահմանվածից ավել հարկ վճարողը պետությանը «լավություն» չի անում, քանի որ սահմանափակում է իր բիզնեսի հետագա զարգացման կարողությունները, հետևապես և ապագա հարկային մուտքերը պետ. բյուջե:

6. խոսվում է համակարգը հարկ վճարողների իրական ռիսկը բնութագրող նոր չափանիշներով համալրելու մասին: Պարզ չէ, թե ինչու է պետք համալրել, այլ ոչ թե վերանայել: Բացի դա, նշել.

a. թե ինչ ցուցանիշներով է պետք համալրել
b. և որ այդ համալրված նոր ցանկը պետք է անմիջապես հրապարակվի հարկ վճարողների համար:

7. 1.2-ում խոսվում է, որ տարածքային հարկայինները ևս ակտիվորեն ներգրավվելու են վերլուծական աշխատանքներում: Նաև, որ դուրս են բերվելու ըստ կոնկրետ ցուցանիշների հարկ վճարողների ցանկեր: Երկու դիտարկում.

a. որոշակի հակասություն կա այդպիսի ցանկեր դուրս բերելու և ռիսկային չափանիշների համակարգի մեջ: Եթե քսան-երեսուն ցուցանիշներից յուրաքանչյուրին կշիռ է տրվելու և միայն այդ ամենը կոնկրետ հարկ վճարողի վրա կիրառելու արդյունքում է պարզ դառնալու նա ռիսկային է թե ոչ, ապա անհասկանալի է մեկ ցուցանիշով ցանկ դուրս բերելը: Ծրագրին կից միջոցառումների ցանկում ևս, բնականաբար չպետք է ներառվի՝ այդպիսի դեպքերում հարկ վճարողին մեկ ցուցանիշի գծով ռիսկային հայտարարելը:

b. Երբեմն նման «նեղ դիտարկմամբ» կամերալ նամակները (հատկապես տարածքային հարկային տեսչություններից ուղարկվածները) իրականում տարակուսանք են առաջացնում հարկ վճարողների մոտ, քանի որ միակողղմանի վերլուծության արդյունք են և ձևական բնույթ են կրում, տանելով և պետական ծառայողի և հատկապես գործարարի թանկ ժամանակը:

8. Նորից, նույն տեղում.

a. անհրաժեշտ են հստակ չափորոշիչներ, այսօր տարածքային տեսչությունների կողմից կիրառվող վերլուծական միջոցները շատ հաճախ ուղղված են միայն մեկ նպատակի՝ հարկատուներից հնարավորինս շատ հարկեր հավաքագրելուն: Չեն տարանջատվում բարեխիղճ/անբարեխիղճ հարկատուները:

b. Հարկային վնաս ունենալը խախտում չէ:

c. Թվարկվածների մեծ մասը սուբյեկտիվ գործոններ են: Ոլորտի ցուցանիշների շեղում ունեցող հարկատուների գործունեությունը պետք է լինի անհրաժեշտ ուսումնասիրության առարկա, բայց այդ հարկատուները չպետք է ավտոմատ համարվեն իրավախախտ:

9. 2-րդ կետում նշվում է, որ իրականացվող վերլուծական և ռիսկերի բացահայտման գործընթացներ են իրականացվելու: Կարևոր է, որ այդպիսի մոնիթորինգային աշխատանքի արդյունքները լինեն թափանցիկ և հասանելի բիզնես միջավայրին:

10. Նույն տեղում, խոսելով բարեխիղճ հարկ վճարողների գործունեությանն անհարկի միջամտությունների սահմանափակմանը և տնտեսական գործունեության ծավալման բարենպաստ միջավայրի ձևավորմանը, տեղին կլինի նախատեսել բարեխիղճ հարկ վճարողների խրախուսման համակարգի ներդրման միջոցառումներ:

11. 2.1 կետում, նորից, հասկանալի չէ, թե ինչու է պետք քսանհինգ տոկոսով մեծացնել օպերատիվ-հետախոզական ստուգումները: Մի՞թե վիճակագրություամբ այսքանով վերջերս աճել է ստվերը կամ ռիսկայինների ծավալը:

12. Նույն տեղում, կապված իրական գների ինստիտուտի հետ: Ակնհայտ դժվար աշխատող նորմ է և էական պարզաբանման կարիք ունի. հաճախ հիմնավորումները վիճելի են: Չէ որ երկու, իրարից անկախ հարկ վճարողի միջև գործարքի գինը, ըստ սահմանման, շուկայական է: ՊԵԿ-ը չպետք է լինի շուկայական գին «ձևավորող», կամ տնտեսության համար «հսկիչ գին» սահմանող, ինչը հաճախ տեղի է ունենում՝ հաշվի առնելով շատերի կողմից՝ նրա հետ վիճելու ցանկություն չունենալը:

13. Նույն տեղում, կապված քսանհինգ տոկոսով խոշորների շրջանառությունների մեծացնելու մտադրության հետ. ստացվում է, որ 1000 խոշոր հարկ վճարողները, գոնե 25%-ով անբարեխիղճ են: Պարզ չէ, թե ինչու այդ չափով: Կարծում ենք պետք է դուրս բերել ամբողջ չհայտարարագրվածը՝ եթե այն կա և որևէ կոնկրետ չափի պլանավորում տեղին չէ:

14. Անուղղակի եղանակով հարկային պարտավորությունների առաջադրումը չի կարող իրականացվել լոկ հարկային մարմնում առկա տեղեկատվության վրա: Իրական հարկային վարչարարության առօրյայում այն շատ դժվար է աշխատում: Սուբյեկտիվ և վտանգավոր գործիքակազմ է: Անուղղակի եղանակով հաշվարկները պետք է կիրառվեն միայն որպես ծայրահեղ գործիք ակնհայտ խախտում թույլ տրված հարկ վճարողների նկատմամբ: Համադրելով սա 6.1 կետում նշվածի հետ՝ անուղղակի եղանակով հարկային պարտավորությունների հաշվարկումը ընթացիկ հսկողության գործիք չէ և պետք է կիրառվի միայն հարկային հանցանք կատարած հարկատուների մոտ: Այլ պարագայում ցանկալի է այդ գործիքակազմը տեղափոխել ու կիրառել լոկ վերլուծական նպատակներով, այդ թվում ռիսկայնության բալավորման ժամանակ:

15. Կապված 4.1 կետի հետ. պետք է ապահովել այդ գործընթացի թափանցիկությունը և հարկ վճարողներին հասանելությունը, օրինակ կիրառվող սխեմաների վերաբերյալ, դրանց ռիսկային համարվելու հիմքերի, պատճառների և այլն: Իրազեկման համակարգը թույլ կտա բարեխիղճ հարկատուին խուսափել պոտենցիալ խնդրահարույց գործարք կատարելուց:

16. Նշվում է, որ նախատեսվում է որպես շրջանառությունների «լվացման գործիք» ծառայող ՀԴՄ-ների շահագործման դադարեցումը: Դա վաղաժամ կլինի, քանի որ այն շատ դեպքերում ոչ թե լվացման, այլ փրկության գործիք է: Դրանից առաջ առաջարկվում է հարցում անել, վերլուծություն անել, թե ինչու են հարկ վճարողները գնում այդ քայլին: Առաջարկվում է մտածել, թե ինչպես անել, որ եթե գնորդը հրաժարվում է փաստաթղթով ապրանք կամ ծառայություն ընդունել, ապա հարկ վճարողն ինքը, առանց եկամուտի հիմնավորման փաստաթղթի, ձևակերպի իր եկամուտը՝ առանց ստիպված լինելու արհեստականորեն ՀԴՄ աշխատացնել: Ակնհայտ է, որ հայաստանյան իրականության մեջ «գործ (ինֆորմացիա) տվողների» ինստիտուտը դեռ չի աշխատում: Եթե հարկային նպատակով դա չենք տեսնում, ապա դա հարկային մարմնին զրկում է բիզնեսի վարման մոդելների վրա հնարավորինս չեզոք ազդեցություն ունենալու առաքելությունից: Չէ որ դրանով կսահմանափակվեն հասույթները և աշխատատեղերը, տնտեսական աճը:

17. Գտնում ենք, որ անհրաժեշտ է հարցում անել, թե ինչն է խանգարում հարկ վճարողներին՝ փաստաթղթավորման հարցում: Օրինակ, հաճախ տնտեսավարողին աշխատատար է ու հարմար չէ, որ կես կգ-անոց ապրանքը, որի արժեքը հարյուր դրամ է, նմուշի համար տրամադրելն էլեկտրոնային ձևով փաստաթղթավորի: Միգուցե կարելի է համատարած փաստաթղթավորման հարցում մի քիչ թուլացում կատարվի՝ փոքր գործարքների համար: Օրինակ, թույլ տալ, որ եթե ամսվա ընթացքում այդպիսի մանր-մունր առաքումներ կան, ապա դրանք մեկ փաստաթղթով ձևակերպվեն ամսվա արդյունքներով: Այդպիսի հարցում անելը, անանուն, նաև կնպաստի հարկայինին որպես գործընկեր տեսնելուն: Կարելի է թույլ տալ ժամանակակից տեխնոլոգիաներով, այլ ոչ թե միայն Հարկայինի կայքով, այդ ընթացիկ ճկունություն իրականացնելը, որպեսզի հարկային վարչարարության նպատակով բիզնեսի զարգացումը, հատկապես ՓՄՁ մասով, չխանգարվի:

18. ստուգվողների «սև» ցուցակ մտցնել միայն այն հարկ վճարողներին, ում մոտ հաստատ ստուգում է լինելու: Ստուգվողների քանակը տասհինգ տոկոսով պակասեցնել-չպակասեցնելը կարևոր չէ: Եթե տարվա ընթացքում ցուցակից հանում ենք, ապա դա թուլացնում է մեր արածը, ուրեմն նա շատ ռիսկային չէր և շտապել ենք իրեն «սև» ցուցակ մտցնել: Հանելը պետք է լինի նույնքան բարդ որքան ներառելն է եղել:

Ընդհանրապես, ցանկալի է լինի հստակ պրոցեդուրա, թե ռիսկայինի բալավորման համար ցուցանիշները քանի տարին մեկ է պետք փոխել, բալավորումը արդյոք ամեն տարի պետք է իրականացվի Հայաստանի բոլոր հարկ վճարողների նկատմամբ, թե միայն անցյալ տարվա արդյունքում միջին ռիսկային դասակարգվածին և այլն: Կամերալ պետք է ուղարկել և օպերատիվ-հետախուզության վարչության աշխատակիցները ևս թերևս պետք է զբաղվեն, եթե կա որոշակի շեմ, օրինակ, ռիսկայինի բալավորման համակարգի երեսուն ցուցանիշից տասի գծով կան ազդակներ: Հասկանալի է, որ այս ամենի կանոնակարգման դրույթների մի մասը պետք է կոնֆիդենցիալ լինի հարկ վճարողների և նույնիսկ հարկային մարմնի ներսում շատերի համար:

19. 5.1 կետը սովորական գործառույթի նկարագրություն է: Ո՞րն է ծրագրում ներառելու իմաստը: Ընդ որում, բաց է թողնված պատժի համաչափության սկզբունքը: Ստացվում է, որ մի քանի օր հաշվետվություն ուշացրած հարկատուն կարո՞ղ է գործ ունենալ քրեական ատասխանատվության հետ:

20. Նորից, տեղի՞ն է արդյոք 200,000 դրամ ապառքատիրոջ նկատմամբ համատարած հարուցել վարչական վարույթներ և գանձման որոշումներ կամ բռնագանձման հայցեր ներկայացնել ԴԱՀԿ կամ դատարան, երբ օրենսդիրը հինգ հարյուր հազարն է ներքին շեմ համարել: Միգուցե այդ հարկ վճարողին այդ երկու հարյուր հազարը կարևոր է՝ տնտեսական իր խնդիրը լուծելու ու իր բիզնեսը, գործը չփակելու՞ համար: Ինչու՞ համատարած «նեղել»: Չէ՞ որ օրենքը նաև թույլ է տալիս ժամանակացույց կազմել: Այլ երկրներում փոքր գումարները ընդհանրապես ներվում են, կամ անցնում հատուկ «կոլեկտոր» ընկերությունների վարույթին, կանխիկի հավաքագրման ֆինանասական գործիքի կիրառմամբ: Դա այդպես է, քանի որ իմաստ չունի, տնտեսապես անարդյունավետ է երկու հարյուր հազար դրամի համար դատական ծախսերի գնալը:

21. 6.1-ում, աշխարհը հեռանում է ատեստացիայից: Այն ստրեսային է և հաճախ սուբյեկտիվ: Վաղուց ժամանակն է այն փոխարինել հարկային ծառայության «ընդունվելիս գիտելիքի պահանջով», ապա դրանից հետո՝ «Շարունակական մասնագիտական զարգացման» համակարգով և Կատարողականության ցուցանիշներով:

22. Հասկանալի չէ ներքին հսկողության և վերահսկողության տարբերությունը: Բացի դա, չի՞ լինելու արդյոք արտաքին հսկողություն կամ վերահոսկողություն:

23. Ողջունելի է հարկային ու մաքսային մարմնի աշխատանքի թափանցելիկության մեծացման գործառույթը: Եթե այս ծրագրի ընդունումը ևս դրա նպատակն ունի, ապա այն պետք է էականորեն վերանայվի: Այս տեսքով հարկ վճարողներին ներկայացնելը չի նպաստի ինքնահայտարարագրման միջոցով հարկահավաքման մեծացմանը:

24. Նախորդ կետում նշվածի իմաստով կարևոր կլինի հրապարակվող խոշոր հարկ վճարողների ցանկը դարձնել ոլորտային և և ցանկում ամրագրել տվյալներ ներկրված ապրանքների մաքսային արժեքների և դրանց դիմաց մաքսային մարմիններին վճարված պարտադիր վճարների վերաբերյալ, իրացման ծավալների ու վճարված աահ ու շահութահարկի վերաբերյալ, ինչպես նաև ԱՎՈՒՄ, աշխատողների թվաքանակ և եկամտային հարկի գումարների վերաբերյալ:

25. Նույն տեղում, ցանկալի է պարբերաբար տեղեկացնել հանրությանը «Հարկային ծառայության մասին” ՀՀ օրենքի 42-րդ հոդվածի պահանջների կատարման իրավիճակի մասին: Անդրադառնալ հատկապես այն դեպքերին, երբ ստուգման ակտը չեղյալ է համարվել գանգատարկման հանձնաժողովների կողմից կամ դատարանի կողմից: Վերջինիս դեպքում այդ իրավիճակները պետք է քննարկվեն նաև գանգատարկման հանձնաժողովներում:

26. Շատ օգտակար կլինի ամեն ամիս հարկային թեմայով հեռուստահաղորդում ունենալը: Կարևոր կլինի այն անպայման ինտերակտիվ լինի, այլ ոչ թե լոկ տեղեկատվական: Նաև, որ այն միակողմանի միայն Հարկային կարգապահական ուղղվածություն չունենա, այլ նաև տեղեկացնի, թե նախորդ ամսում ինչպես է ՊԵԿ-ը իր գործառույթները իրականացրել, ինչ ձևով է բարելավել իր ծառայությունների որակը բնութագրող ցուցանիշները:

27. Միջոցառումների աղյուսակում.

a. ի՞նչ են տալու «Խստացնել» անվանումով միջոցառումները: Այն թուլացնում է նյութը, եթե չկա կոնկրետ ասելիք, ապա պետք է լռել:

b. Նշվում է, որ պետք է ուժեղացվի հսկողությունը ԵԱՏՄ երկրների հետ գործարքների նկատմամբ: Սակայն այդ նույն ԵԱՏՄ գործարքների հարցում բազմաթիվ դժվարություններ ու անհստակություններ կան, որոնք պարզաբանման կարիք ունեն

c. Խոսվում է անհիմն կորուստների ցույց տալու դեպքում հսկողությունն ուժեղացնելու մասին, սակայն այդ կորուստների հարցում բազմաթիվ անհասկանալի դրույթներ կան տնտեսավարողների մոտ, որոնք լուծված չեն հարկային ընթացակարգերով ու հրահանգներով

d. Հրաշալի կլիներ ընդհանրապես ունենալ մեթոդաբանական-պարզաբանական հրահանգչային նյութերի կոդիֆիկացված տարբերակները, սակայն պետք է ենթադրել, որ դա այլևս հարկային մարմինը չի անի, դրա փոխարեն կկենտրոնանա հարկային նոր օրենսգրքից բխող ընթացակարգերի, հրահանգների ստեղծմանվրա: Այդ պարագայում կոնկրետ առաջարկվում է այս անցումային հատվածում հրապարակել հրահանգների ու պարզաբանումների գործող դրույթների տեքստերը:

28. Ցանկալի է տեսնել ժամանակակից տեխնոլոգիաների հետագա կոնկրետ ակտիվ կիրառում հարկային վարչարարության, այդ թվում և հարկ վճարողներին սպասարկման ծառայությունների հարցում: