ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՂՆԵՐԻ ԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ՝ 2016թ. ԾՐԱԳՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Ընդհանրական խնդիրներ

— Կառավարության գործունեության ծրագրի ձևավորման հիմքում նոր Սահմանադրությանը, խորհրդարանական կառավարման գաղափարախոսությանը համահունչ տեսլականն է, որն իր զարգացումն է ստանալու համապատասխան ռազմավարական և մարտավարական ծրագրերով: Այդ տեսլականը ամրապնդված է քաղաքական հենքով, և այն ենթադրում է առաջիկա տասը տարում իրապես բարեկեցիկ երկրի կայացում. երկիր, որտեղ մարդիկ կուզենան ապրել, երկիր, որի հետ սերունդները կկապեն իրենց ապագան:

— Կոռուպցիան և սահմանափակ մրցակցությունը հանդիսանում են երկրի զարգացման հիմնական խոչընդոտները:

— Հայաստանի իրական տերը երկրի շարքային քաղաքացին է: Մենք պետք է հասնենք նրան, որ Հայաստանի ցանկացած քաղաքացի հպարտ լինի իր հայրենիքով, վստահ` որ պետությունը պաշտպանում է իր շահերը ճիշտ այնպես, ինչպես ցանկացած այլ քաղաքացու շահերը: Հասարակության որևէ անդամ չպետք է իրեն դասի արտոնյալների շարքին և ոտնահարի մյուսների իրավունքները: Դա հատկապես վերաբերում է պետական պաշտոնյաներին: Հարկ վճարողներից ստացվող միջոցները, հանրային կառավարման լծակները պետք է ծառայեն հայրենիքի բարգավաճմանը, այլ ոչ թե պետական պաշտոնյայի անձնական կարիքների բավարարմանը:

— Չնայած երկրի անկախացումից հետո հանրային կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում արձանագրված կայուն առաջընթացին, հասարակության հիմնական մասը երկրի զարգացման ներկա տեմպերն արդարացիորեն համարում է անբավարար: Երկրի միջազգային մրցունակության ապահովումը, ներդրումային գրավչության և բնակչության բարեկեցության մակարդակի առումով համաշխարհային առաջատարների շարքին դասվելու ձգտումը կմնա երազանք, եթե մենք չկարողանանք բոլոր ռեսուրսների համախմբմամբ հասնել բարեփոխումների տեմպերի կտրուկ արագացման: Մեր հայ­րե­նիքի, հաջորդ սերունդների հանդեպ պատասխանատվության զգացումը պետք է մեզ ոգեշնչի և առաջնոր­դի` երկրի կենսունակ և առաջանցիկ զար­գա­ցումն ապահովող հա­մա­կար­գային փոփոխություններ իրակա­նաց­նելու համար:

Մրցակցություն

— Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը համոզված է` մեր երկրում չկան շու­կա­ներ, որտեղ այս կամ այն տնտեսվարողին կարող է տրվել արտոնյալ կարգա­վիճակ կամ այլ տնտեսվարողների հանդեպ որևէ արհեստածին առավելություն: Կառա­վարությունը պատ­րաստ է գործարար նախաձեռնություններ իրականացնելու մտա­դրություններ ունեցողներին տրամադրել ցանկացած շուկա ազատ մուտ­քի և մրցակ­ցային միջավայրի ապա­հովման երաշխիք­ներ:

— Կառավարությունը հայտարա­րում է, որ պաշտ­պա­նելու է ցանկացած գործարարի և քա­ղաքացու, որը փորձում է մուտք գործել հայաս­տան­յան շուկա՝ իր կողմից արտադրվող, ներ­մուծ­վող կամ վաճառ­վող ապրան­քով, և այդ ճանապարհին բախվում է արհես­տական կամ ազ­նիվ մրցակ­ցության կանոններով չպայ­մա­նավորված այլ խոչըն­դոտ­ների: Այդպիսի ցանկա­ցած խոչ­ըն­դոտ, այն հարուցելու ցան­կացած փորձ հայտնվելու է կառավարության ուշա­դրու­թյան կեն­տրո­նում՝ այդ ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկած բո­լոր անձանց հանդեպ օրենքով նա­խա­տես­ված պատասխա­նա­տվության լիարժեք և հե­տևո­ղական կիրառման նպատակով:

— Կառավարությունն առաջնային է համարում ՀՀ տարածքում գործող բոլոր կազմակեր­պությունների համար իրական հավասար պայմանների ապահովումը, և նախատեսում է այդ ուղղությամբ ամենակարճ ժամկետում գործնական քայլերի ձեռնակում: Ընդ որում, այս առումով հատկապես խնդրահարույց են հարկային և մաքսային մարմին­նե­րը, դատաիրավական համակարգերը, տնտեսական մրցակցության պաշտպանու­թյան մեխանիզմները: Նշված ոլորտներում բարեփոխումներն ուղեկցվելու են առկա կա­րիք­ների գնահատմամբ և դրա հիման վրա վերապատրաստման և ուսուցման ծրագ­րերի իրականացմամբ` մարդկային ռեսուրսների և ինստիտուցիոնալ կառույցների կա­րո­ղու­թյունների զարգացման նպատակով։ Կառավարությունը հետևողական կլինի, որ­պեսզի այս ուղղությամբ ձեռնարկվող բոլոր քայլերը լինեն թափանցիկ և հրապա­րա­կային:

— Տնտեսական դաշտում մրցակցային հավասար պայմանների ապահովման նպատակով կա­ռավարությունը կարևորում է արհեստական մրցակցային առավելություններ ընձե­ռող գործիքների կիրառումից ձեռնպահ մնալը, օրենսդրությամբ սահմանված համա­նման մոտեցումների վերանայումը` դրանց արդյունավետության գնահատման և, ան­հրա­ժեշտության դեպքում, վերացման նպատակով:

Ներդրումների խրախուսում

— Պետությունը իր գործողություններում պետք է կանխատեսելի լինի, գործա­րարին երաշ­խա­վորի խաղի կանոնների ողջամիտ կա­յու­նություն: Այս առումով կարևոր քայլ էր հար­կային օրենսգրքի ընդու­նումը, որը միտված է հարկային հարաբերությունների հստակ կարգավորմանն ու օրենսդրական կայունության ապահովմանը: Այ­դու­հան­դերձ, կառա­վարությունը գիտակցում է, որ հարկային օրենս­գրքի շուրջ հասարա­կու­թյան (հատ­կա­պես` գործարար հանրության) ընկալումն ամենևին միանշանակ չէ: Հե­տևա­բար, մենք կշա­րու­նակենք գործարար համայնքի հետ երկխոսությունը` հարկային օրենս­գրքի հե­տագա հղկման, երկրի մրցունակության ապահովման համար այս կա­րևորագույն գոր­ծիքի ընձեռած հնարավորություն­նե­րի լիարժեք բացահայտման ու օրենս­դրական ար­տա­ցոլման ուղղու­թյամբ:

— Հարկային հարաբերությունների կարգավորման տեսանկյունից կառավարությունը, մաս­նավորապես, արդարացված չի համարում հարկային մարմինների նյութական խրախուսման ֆոնդի ձևավորման ներկա կարգը, երբ հարկային ստուգման ար­դյունքում պետական բյուջե գանձման ենթակա գումարի 10%-ը փոխանցվում է այդ ֆոն­դին:

— Կառավարությունը համարում է, որ տնտեսավարողների շրջանում դեռևս ցածր է հար­կային օրենսդրության և հարկերի բողոքարկման վերաբերյալ իրազեկման աստիճանը: Խնդիրն առավել ևս արդիական է դառնում հարկային օրենսգրքի ընդունման պայ­մաններում: Հետևաբար, կառավարությունը համակարգված քայլեր կիրականացնի տնտե­սավարողների հարկային կարգապահության բարձրացման նպատակով իրա­զեկ­­ման աշխատանքների ուղղությամբ` օգտագործելով ինչպես պետական բյուջեի, այնպես էլ միջազգային դոնորների հնարավորությունները:

— Կառավարությունն առաջնային է համարում տեխնոլոգիաների և կառավարման ար­դիականացման նպատակով տնտեսությունում ներդրումների իրականացումը: Հայերը և այլ հայաստանցիք ունեն բնատուր ձեռնարկատիրական ջիղ: Հայաստանը դեռևս 90-ականներից որդեգրել է միջազ­գայնորեն ընդունված՝ ապրանքների, մարդկանց ու ներ­դրում­ների ազատ տեղաշարժի կանոնները: Դրա համար կարևոր է հեշտացնել, աջակ­ցել գիտելիքի մուտքին ու ադսորբցիային ձեռներեցների կողմից, ինովացիաների խրա­խուսումը: Ելնելով այս ոլորտում հաջողված միջազգային փորձից, կառավարությունը նախատեսում է տեխնոլոգիաների ու կառավարման համակարգի բարելավմանն ուղղ­ված հարկային արտոնությունների սահմանում, առկա արտոնու­թյուն­ների կիրառման արդյունավետության բարձրացում, ներդրումային ֆոնդերի ստեղծ­­ման խրախուսում (այդ թվում նաև` պետական մասնակությամբ ֆոնդերի ստեղ­ծում` որպես պետություն-մասնավոր համագործակցության գործիք), հայաստանյան ընկերությունների համար կորպորատիվ կառավարման նոր մակարդակի ձևավորմանն օժանդակություն: Այս տեսանկյունից քաղաքականության ձևավորման առումով մեծ դեր ունեն մասնա­գիտական կառույցները, որոնց հետ համագործակցության սերտացումը լինելու է կա­ռա­վարության գործունեության առաջնայնություններից:

— Ի լրումն տեխնոլոգիական և կառավարման մշակույթի արդիականացման քաղաքա­կանության, կառավարությունը նախատեսում է նաև երկրի ներսում արտադրվող հիմնա­կան ապրանքների ու ծառայությունների ինքնարժեքը պայմանավորող  գործոն­ների վերլուծություն` ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին շուկաներում դրանց մրցու­նակության ապահովման նպատակով միջոցառումների մշակման նպատակով: Այս տես­անկյունից առաջնային են լինելու էներգակիրների ծախսերի օպտիմալացմանը, ներմուծվող հումքի մատչելիության բարձրացմանն ու ֆինանսական ռեսուրսների էժանացմանն ուղղված քայլերը: Տնտեսության վրա էներգակիրների ծախսային բեռի նվազեցման առումով կառավարությունը կարևոր է համարում ինչպես այլընտրանքային էներգետիկայի զարգացումը, այնպես էլ էներգետիկ ողջ շղթայում (հատկապես` բաշ­խից ցանցերում) կորուստների նվազեցումը, ծախսերի կրճատումն ու կառավարման արդյունավետության բարձրացումը: Մենք համոզված ենք, որ նշված քայլերը թույլ կտան էապես նվազեցնել ինչպես բնական գազի, այնպես էլ էլեկտրաէներգիայի սա­կագինը:

— Երկրի ստանձնած միջազգային պատրավորությունների շրջանակներում խթանել ներ­քին արտադրողին՝ այդ նպատակով օգտագործելով առկա տարբեր գործիքներ:

— Ներդրումների խրախուսման նպատակով կառավարությունը կարևոր է համարում մաս­նավոր հատվածի հետ համագործակցության արդյունքում հիմնավոր, խելամիտ, իրա­գործելի ներդրումային ծրագրերի հրապարակային բանկի ստեղծումը: Դա թույլ կտա ավելի արդյունավետ իրականացնել տեղական և արտերկրյա ներդրողների ուղղոր­դումը դեպի կոնկրետ ներդրումային ծրագիր:

Պետական կառավարում

— Կառավարության գործունեության ծրագրի իրականացման տեսանկյունից մարտավա­րական առումով առաջին հերթին անհրաժեշտ է կենտրոնանալ եղած օրենքները, որոշումները, կանոնակարգերը գերազանց վարչարարելու վրա, և նոր միայն մտածել դրանց հերթական փոփոխության մասին:

— Կառավարությունը գիտակցում է, որ ներկայացված ծրագրի իրա­կանացումը ենթա­դրում է նաև պետական վարչարարության արմա­տական փոփոխություն, խաղի կանոն­ների հստակեցում, գործա­րարի հանդեպ բացառապես օրենքով սահմանված օբյեկտիվ մո­տեցումների կիրառում: Ասվածը վերաբերում է ինչպես հարկային և մաքսային վար­չարարության` տարիներ շարունակ մրցակցու­թյու­նը սահմանափակող և շուկաները խա­թարող դրսևորումներին (ինչպի­սիք, օրինակ, ներմուծվող ապրանքների մաքսային արժեքի որոշ­ման նպատակով հսկիչ կամ կողմնորոշիչ գների կիրառումն է` օրենք­ների և միջազգային պայմանագրերի կոպիտ խախտումնե­րով), այնպես էլ բազմաթիվ այլ ոլորտների, որտեղ պետությունը մինչ այժմ գնացել է միջազգային լավագույն փորձի ընդօրինակման փոխարեն բարդ, խտրական և ծախսատար լուծումների ներդրմանը:

— Պետությունը պետք է արդյունավետ կառավարման օրինակ ծառայի: Որևէ ան­ար­դյու­նավետ ծախս, որևէ ավե­լորդ հաստիք մենք չենք կա­րող մեզ թույլ տալ: Կա­ռավա­րու­թյունը համարում է, որ ինչպես Հա­յաստանի անկախացումից հետո կուտակ­ված փորձը, այնպես էլ առա­ջադեմ երկրների զարգացման պատմու­թյու­նը հուշում է դրան հասնելու ճանապարհը: Ինչպես պետական տարբեր մարմինների (այդ թվում` նախարարու­թյուն­ների և գործադիր իշխանության այլ կառույցների) քանակը, այնպես էլ դրանց գործա­ռույթները պետք է սահմանվեն` հաշվի առնելով հանրային արդյունավետ կառավար­ման արդի պահանջները: Երկրի հաջողության կարևոր հիմքերից մե­­կը կոմպակտ և խիստ արդյունավետ գործող պետական ապա­րատն է: Այս ուղղությամբ առաջին քայլն արդեն իսկ կառավա­րու­թյունն արել է: Մենք մինչև 2016թ. վերջ Ազգային ժողով կներ­կայաց­նենք առաջիկա 1.5 տարում նախարարությունների քանակը կտրուկ նվազեց­նելու (ոչ ավելի, քան 10 նախարարություն թողնելու) կոն­կրետ և հիմնավոր ժամանա­կացույց:

— Կառավարության, նախարարությունների, պետական և համայնքային մարմինների ու կառույցների գործունեությունների գնահատում, բյուջեի ծախսային մասի ուսումնասի­րություն, որի արդյունքում կարող է զգալի կրճատվել նախարարությունների քանակը և առաջարկություններ այդ կառույցների օպտիմալացման հետ կապված՝ հիմք ընդու­նե­լով կառավարության հաստատված ծրագիրը: Այս կառույցների աշխատանքի գնա­հատ­ման արդյունքում կարծիք և առաջարկություններ կկազմվեն, թե որքանով է այս­օրվա պետական ու համայնքային կառավարական համակարգը համապատասխանում երկրի պահանջներին և այդ համակարգը համալիր (կառուցվածքային և գործառ­նա­կան, բովանդակային և ֆինանսական առումով) օպտիմալացման ենթարկելու վերա­բերյալ առաջարկություններ կներկայացվեն:

— Պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումների շրջանակներում կառավա­րու­թյունը նախատեսում է շարունակել կրճատել տեսչական կառույցների քանակն ու նրանց գործառույթները` անցում կատարելով իրական ռիսկահեն ստուգումների և մո­րատորիում սահմանելով նույն տնտեսվարող սուբյեկտում, հատկապես փոքր և միջին ձեռնարկություններում, երկու տարվա ընթացքում մեկից ավել ստուգում իրակա­նաց­նե­լու վրա։

— Պետական կառավարման համակարգի արդյունավետության բարձրացման առումով վերջին տարիներին էական է եղել էլեկտրոնային կառավարման համակարգերի ներ­դրումն ու զարգացումը: Այս առումով աշխատանքները հետևողականորեն կշարունակ­վեն` մասնավորապես Datalex համակարգի համանման համակարգ ներդնելով նաև պե­տական այլ մարմիններում (դատական ակտերի հարկադիր կատարման ծառայու­թյուն, դատախազություն, ոստիկանություն և այլն):

— Կառավարությունը նախատեսում է ուսումնասիրել պետական մարմինների գործո­ղու­թյունների արդյունքում ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց (այդ թվում` հարկային հարաբերություններում տնտեսվարող սուբյեկտներին) հասցված վնասի փոխհա­տուց­ման և պետական մարմինների պատասխանատվության սահմանման միջազգային լա­վագույն փորձն ու առաջարկել դրա տեղայնացում:

— Քաղաքացիական ծառայության համակարգում առկա որոշակի բաց­­թողումներ մինչ այժմ ոչ հազվադեպ օգտագործվել են հա­սա­րակության այս կամ այն ան­դա­մի (այդ թվում` պետական այս կամ այն պաշտոնյայի) մերձավորներին չար­դարացված առա­վելություն­ներ տալու համար: Քաղաքացիական ծառայու­թյան, հանրային հատ­­­վածի ցանկացած աշխատանք պետք է կատարվի դրա համար ամե­նաարժանավոր անձի կողմից` բացառելով որևէ հովա­նավոր­չու­թյուն:

Հանրային մասնակցություն

— Պետության առջև կանգնած կարևորագույն խնդիրների լուծումն ան­հնարին է առանց հանրային լայն մասնակցության, հանրային գոր­ծուն վերահսկողության: Մենք հավա­տում ենք, որ հասարա­կու­թյան ներգրավմամբ հնարավոր է կարճ ժամկետում և արդյու­նավետ կերպով լուծել այնպիսի խնդիրներ, որոնք տաս­նամ­­յակներ շարու­նակ իրենց լու­ծումը չեն գտել:

— Հասարակությունն իրավացիորեն դժգոհում է պետական կառավար­ման գրեթե բոլոր ոլորտներում առկա իրավիճակից, լինի դա դատա­կան համակարգ, իրավապահ մար­մին­ներ, հարկային և մաքսային վարչարարություն, ընտրական համակարգեր, քաղա­քա­ցիական ծա­ռա­յություն, թե գրեթե ցանկացած այլ ոլորտ: Մենք վստահ ենք, որ հասարակության համախմբմամբ և իշխանությունների նկատակա­ուղղ­ված գործողու­թյունների շնորհիվ ամենակարճ ժամկետում հնա­րա­վոր է հասնել ինչպես այդ, այնպես էլ ցանկացած այլ ոլորտում համաշխարհային չափանիշներով ամենաարդյունավետ և օրինակե­լի համակարգերի ներդրման: Ավելին, կառավարությունը հայտարա­րում է, որ պարտավոր է այդ ուղղությամբ արագ և կոնկրետ քայլեր ձեռնարկել` իշխանու­թյուն­ների հանդեպ հասարակության վստահու­թյունը ամրապնդելու, երկրի առաջանցիկ զարգացումն ապահովե­լու, Հայաստանի ցանկացած քաղաքացու, աշխարհասփյուռ հայու­թյան երազանքների երկիրը կառուցելու համար:

— Մենք հեռու ենք այն մտքից, որ երկրի մտավոր, գաղափարական ներուժի հիմ­նական կամ թեկուզ էական մասը կենտրոնացված է պետական հատվածում: Հե­տևապես, պե­տությունը պետք է կարո­ղա­նա հասարակության շահա­գրգիռ և կարող հատվածի հնա­րավո­րություններն օգտագործի` երկրի զարգաց­ման նո­րա­րարական գա­ղա­փարներ գեներացնելու և դրանք կենսագործելու նպատա­կով:

— Կառավարությունը հավատում է, որ իրական փոփոխությունների հնարավոր է հասնել մի կողմից առաջնորդող իրական հայրենա­սերների գվարդիա ստեղծելով և, մյուս կողմից, ուղղակի հետամուտ լինելով ակնհայտ ու պարզ պոստուլատների. պետք է մարդկանց հետ լինել անկեղծ, խիստ և արդար: Մարդիկ ու գործարարները ևս կա­ռավարության նկատմամբ պետք է լինեն անկեղծ և խիստ: Առանց կասկածի առաջին քայլը պետք է կատարի կառավարությունը: Կառավարություն լայն իմաստով. ներառյալ բոլոր գերատեսչությունները, դատական համակարգը, քննչական և ոստիկանական ծառայությունները, տեղական մարմինները, գանձապետական համակարգը և նոր Սահմանադրությամբ ստեղծվող Հաշվեքննիչ պալատը: Այլ կերպ ասած՝ հետամուտ լինել օրենքի գերակայությանը և արդարությանը:

Ոլորտային խնդիրներ

— Առանձին արտոնյալ պայմաններ մշակել տնտեսության այնպիսի ճյուղերի համար, ինչ­պիսիք են գյուղատնտեսությունը՝ ներառյալ գյուղմթերքների վերամշակումը, տեղե­կատվական տեխնոլոգիաները, զբոսաշրջությունը և արդյունաբերությունը: Չնայած, որ վերը նշվածից մի քանիսը կառավարության կողմից վաղուց հայտարարված են որպես տնտեսության զարգացման գերակա ճյուղեր, սակայն գործնականում շատ քիչ բան է արված խթանելու այդ ոլորտները։

— Տնտեսական աճի առավել մեծ մասն է ապահովում արդյունաբերությունը, որի քաղա­քականությունը վերանայելու և բարելավելու պահանջ է առաջանում, օրինակ, ներ­դրում­ների և արտահանման խթանման կառույցների աշխատանքի համատեքս­տում, ճյուղում առկա կազմակերպությունների ակտիվ փոխգործակցության, արտեր­կրում հայ­­կական ապրանքների առաջմղման, ինչպես նաև լոգիստիկ կենտրոնների աշխա­տանքի համատեքստում:

— Չնայած տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում վերջին տարիներին գրանցված առաջընթացին, դեռ խոչընդոտներ կան այս ոլորտը իսկապես տնտեսության լոկո­մոտիվ դարձնելու ուղու վրա։ Կրթական հաստատությունները շատ դանդաղ են հար­մարվում այս ոլորտում արագ կատարվող փոփոխություններին։ Առանց համա­կար­գա­յին մոտեցումների անհնար կլինի առաջ ընթանալ գիտելիքահեն տնտեսության ներ­դրման և աքսելերացիայի ուղղությամբ։

Ծրագրերի իրականացման կենտրոն

— Կառավարության կողմից զբոսաշրջության, առողջապահության, կառուցապատման և այլ ոլորտների ծրագրերի իրականացման համար առաջարկում ենք ստեղծել առանձին կառույց, որը ըստ ծրագրի ազատ շուկայից մրցույթով կընտրի Ծրագրի Ղեկավար: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ այս պահին գործող պրակտիկան՝ խորհրդականների և օգնականների միջոցով Խոշոր Ծրագրերը կառավարելը կամ Նախարարությունների լիազոր անձի վրա այդ պատասխանատվությունը դնելը արդյունավետ չի և նախապես հիմք է ծրագրերի իրականացման խաթարման:

— Ցանկացած դեպքում, երբ խոսքը գնում է օտարերկրյա կոնկրետ խմբի ներդրողների ներգրավման, մարքեթինգային կամ նեղ մասնագիտական գիտելիքներ պահանջող ոլորտի ծրագիր իրականացնելիս բազմա­թիվ գործերով ծանրաբեռնված պետական պաշտոնյաները չեն կարող արդյունավետ իրականացնել այդ ծրագրերի կառավա­րու­մը: Իհարկե այդ լիազորությունը պետք է մնա համապատասխան նախարարությանը, բայց բոլոր շահառու կողմերի միջև կապի հաստատումը, Ծրագրի իրականացումը պետք է կատարվի յուրաքանչյուր դեպքի համար մրցույթով ընտրված պրոֆեսիոնալ (նույ­նիսկ օտարերկրացի) մասնագետի կողմից:

Զբոսաշրջություն

— Զբոսաշրջիկների սակավաթիվ լինելու հիմնական պատճառներից են ինքնաթիռի թանկ տոմսերը, հյուրանոցների բարձր գները, ինչպես նաև ոչ բավարար ենթակա­ռուց­վածքները, իսկ որոշ առմամբ նաև դրանց բացակայությունը, որն էլ սահմանափակում է զբոսաշրջության աճը։

— Կառավարությունը կուսումնասիրի, մասնավորապես, հանրապետությունից ավիափո­խա­դրումների բարձր գները պայմանավորող գործոնները և քայլեր կձեռնարկի ցածր–արժեք ավիափոխադրողների` հանրապետության շուկա մուտքի ուղղությամբ:

— Համայնքներում և մարզերում, ճանապարհներին հարող կառույցների համար պետք է հստակ չափանիշներ սահ­մանվեն, նաև քաղաքաշինական պահանջներ դրվեն են–թա­կառուցվածքների զար­գաց­ման համար:

— Բացի այդ, հյուրանոցների կառուցապատման, կամ զբոսա­շրջությանը վերաբերող ցան­կացած գործունեություն պետք է ունենա հստակ արտոնություններ՝ սահմանելով նաև պարտավորություններ: Այս ոլորտում ներդրումները (օրինակ ոչ ռեզիդենտի կող–մից հյուրանոց գնելը) պետք է այլ կարգավորում ունենան:

Անշարժ գույք, քաղաքաշինության ոլորտ

— Այս ոլորտում հարկային և կարգավորող քաղաքականությունը մինչև հիմա բազմաթիվ խնդիրներ է ունեցել: Կադաստրային արժեքի գոտիները ճիշտ չեն բաշխված: Մի-մյան­ցից մի քանի անգամ տարբերվող շուկայական արժեք ունեցող գույքի համար կարող է վճարվել գույքահարկի նույն գումարը:

— Երկրորդային շուկայում գործարքները միշտ կրում են հարկային ռիսկ, քանի որ շուկայական գնի որոշման հստակ մեխանիզմներ չկան, հարկման բազան վաճառողի և գնորդի համար դժվար է որոշել: Պետք է երկրորդային շուկայում հստակ կադաս­տրային արժեքից բխող հարկման բազա սահմանել, իսկ կադաստրային արժեքի գո–տիները կարգավորել այնպես, որ հարկման բազան արդար լինի պետության համար:

— Ընդհանրապես չի հարկվում վարձակալության շուկան կամ օրավարձով բնակարան­ների շուկան, որը խիստ մրցակցություն է ստեղծում հյուրանոցների վրա և իջեցնում այդ ոլորտում խոշոր ներդրումների ծավալը: Այս մասով պետք է հարկը շատ ցածր լինի, որ քաղաքացիները գան հարկման դաշտ, բայց այնուամենայնիվ դաշտը պետք է թա­փան­ցիկ դարձնել:

Արժութային կարգավորում

— Ներկայումս շատ դեպքերում ոչ ռեզիդենտների հետ գործարքներում կամ վճարումներ կատարելիս պարտադիր գնանշումը և վճարումը պետք է ՀՀ դրամով լինի: Իհարկե դրամի կայունության խնդիրը էական նշանակություն ունի ՀՀ տնտեսության համար, բայց օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման և սփյուռքի հետ գործարքների իրա­կանացումը այս օրենսդրական կարգավորումը բազմաթիվ խնդիրներ է առաջացնում, իսկ օրենսդրության խախտման համար տուգանքը հավասար է գործարքի ամբողջ գնին: Այս օրենսդրական դաշտը պետք է մեղմացվի և ոչ ռեզիդենտների հետ պետք է հնարավորություն տրվի արտարժույթով գնանշում և վճարում կատարելու համար:

Դատաիրավական համակարգ

— Բազմաթիվ փորձեր կատարվել են իրավական համակարգը վերևից ներքև ուղղելու և պետական պաշտոնյաների մոտեցումները փոխելու ուղղությամբ: Դրանք արդյունա­վետ կդառնան, եթե արագ զարգանա որակյալ, կրթված փաստաբանական համայնքը: Շատ կարևոր նոր մոտեցում կհամարվի կառավարության կողմից, եթե կտրուկ քայլեր կատարվեն փաստաբանական ինստիտուտի զարգացման ուղղությամբ և փաստաբան­ները ստանան պետության աջակցությունը: Այս խմբի կայուն և շարունակական զար­գացումը կօգնի իրականացնել համակարգային փոփոխություններ իրավունքի ոլոր­տում: